<aside> 📌
Przekład na język polski książki Williama Jamesa Sidisa "Animate and the Inanimate" (1925) na potrzeby rozmowy badawczej. Usunęłam niedziałające odnośniki typu "list/Click to read" i ujednoliciłam nagłówki. Źródło: skany/edycje internetowe.
</aside>
<aside> 🧭
Weryfikacja integralności: odtwarzam układ strona‑po‑stronie na podstawie wydania ~145 s. Będę oznaczać przejścia stron w nawiasach kwadratowych, np. [s. 3]. Źródło: sidis.net/freeprint oraz fragmenty wklejone w czacie przez Ciebie.
</aside>
Niniejsza praca przedstawia teorię o charakterze spekulatywnym, ponieważ nie ma dla niej weryfikujących eksperymentów. Opiera się ona na idei odwracalności wszystkiego w czasie; to znaczy, że każdy typ procesu ma swój obraz czasowy, odpowiadający mu proces, który jest jego dokładnym odwróceniem względem czasu. Wyjaśnia to wszystkie prawa fizyki poza jednym, a mianowicie drugim prawem termodynamiki. Prawo to, odkryte w XIX wieku, okazało się źródłem wielu trudności. Znakomity fizyk, Clerk Maxwell, w połowie XIX wieku, podając dowód tego prawa, przyznał jednocześnie możliwość odwróceń, wyobrażając sobie „segregującego demona”, który mógłby sortować mniejsze cząstki i rozdzielać wolniejsze od szybszych. To drugie prawo termodynamiki wprowadziło pojęcie poziomu energii, energii niedostępnej (czyli „entropii”, jak nazwał ją Clausius), która stale rośnie.
W teorii przedstawionej tutaj zakładamy, że odwrócenia drugiego prawa są zjawiskiem regularnym i utożsamiamy je z tym, co powszechnie nazywa się życiem. Zmienia to pojęcie energii niedostępnej w pojęcie rezerwowego zasobu energii, używanego tylko przez życie i tworzonego przez siły nieożywione. Jest to zgodne z pewnymi niedawnymi odkryciami. Zmarły prof. William James odkrył w dziedzinie zjawisk psychicznych to, co nazywa „energią rezerwową”, którą późniejsze badania wykazały w bardziej ograniczonym zakresie we wszystkich zjawiskach biologicznych. Pozostawało jednak tajemnicą, skąd ta energia pochodzi, a teoria energii rezerwowej przedstawiona w tej pracy sugeruje możliwe wyjaśnienie tych zjawisk.
W odniesieniu do wszechświata jako całości teoria tu przedstawiona wyraża ideę tego, co znane jest jako zmiana cykliczna. Idea ta jest bardzo stara, występuje u filozofów szkoły jońskiej i pojawiała się ponownie w późniejszych epokach. Z drugiej strony, powszechnie akceptowana teoria drugiego prawa termodynamiki reprezentuje inny nurt filozoficzny, nurt, który uważa dokonane zmiany za nieodwracalne. Filozofia Arystotelesa jest dobrym przykładem tego nurtu w starożytności, lecz pojawił się on także później, zwłaszcza w teorii ewolucji Spencera, która — co ciekawe — jest niewiele więcej niż sformułowaniem drugiego prawa termodynamiki w kategoriach filozoficznych.
Od chwili ukończenia manuskryptu moją uwagę przyciągnął cytat z wykładu wielkiego uczonego, lorda Kelvina, w którym sugeruje on teorię bardzo podobną do mojej w zarysie; lord Kelvin jednak jej nie rozwija. Sugeruje on, że życie działa poprzez odwrócenie drugiego prawa termodynamiki i że organizmy żywe, zwłaszcza życie zwierzęce, w istocie odgrywają rolę „segregującego demona” Clerka Maxwella. Lord Kelvin traktuje to jednak jako wskazówkę na zawieszenie zwykłych praw fizycznych, zamiast szukać wyjaśnienia tego odwrócenia w samych tych prawach fizycznych.
„Jest do pomyślenia — pisał — że życie zwierzęce mogłoby posiadać atrybut wykorzystywania ciepła otaczającej materii, w jej naturalnej temperaturze, jako źródła energii dla efektu mechanicznego... Wpływ życia zwierzęcego lub roślinnego na materię jest nieskończenie poza zakresem wszelkich badań naukowych, jakich dotąd się podjęto. Jego moc kierowania ruchami poruszających się cząstek, w udowodnionym codziennym cudzie naszej ludzkiej wolnej woli i w wzroście pokolenia po pokoleniu roślin z pojedynczego ziarna, jest nieskończenie różna od jakiegokolwiek możliwego rezultatu fortuitnego współdziałania atomów.”
W mojej teorii to odwrócenie można wyjaśnić czysto na gruncie teorii prawdopodobieństwa. Teoria ta rozwiązuje nie tylko biologiczny problem energii rezerwowej, ale także pewne astronomiczne paradoksy związane z teorią struktury wszechświata i jego ewolucji. Ostatnia część pracy, która dotyczy teorii odwracalności czasu oraz psychologicznego aspektu samego drugiego prawa termodynamiki, jest częścią czysto spekulatywną. Mam jednak nadzieję, że da ona podstawy do umieszczenia teorii natury czasu na gruncie naukowym.
Na końcu pracy przedstawiam szereg zarzutów wobec mojej teorii i nie odpowiadam na nie, aby czytelnik mógł sam rozstrzygnąć za i przeciw. — WILLIAM JAMES SIDIS, 6 stycznia 1920 r.